آشنایی با احکام خمس؛ موارد وجوب، موارد معاف و نحوه محاسبه آن

احکام خمس

انگیزه – مذهبی – خمس یکی از مهم‌ترین فرایض و واجبات دین اسلام است که در آیات و روایات ما بسیار به این واجب توصیه شده است. خمس جزو احکامی از اسلام است که جنبه اقتصادی و مالی دارد، از این رو این فریضه الهی می‌تواند بسیار حائز اهمیت باشد. خمس از جمله احکام مخصوص دین اسلام است و مشابهی در هیچ یک از ادیان ندارد. در ادامه این مطلب با جایگاه خمس در اسلام و به خصوص تشیع، نحوه محاسبه آن، محل مصرف خمس و تعدادی دیگر از احکام خمس آشنا خواهید شد.

 

خمس چیست؟

خمس در اصل یک پنجم سود باقی مانده دارایی و درآمد مسلمانان است که باید به صورت سالانه آن را از مجموع دارایی‌شان جدا ساخته و به دست نیازمندان جامعه برسانند. این الگوی اقتصادی که توسط اسلام معرفی شده است می‌تواند در کاهش دادن میزان فقر در سطح جامعه نقش بسیار مؤثری داشته باشد و اگر همه افراد جامعه این فریضه را به درستی انجام دهند، اختلاف طبقاتی به میزان بسیار زیادی از بین خواهد رفت؛ اما نحوه محاسبه خمس به دلیل حساسیت‌ها در مسائل مالی در اسلام پیچیدگی ویژه خودش را دارد. مراجع عظام تقلید این قوانین و فرائض الهی را از قرآن و روایات استخراج کرده‌اند و در اختیار ما قرار داده‌اند.

 

احکام خمس

نحوه محاسبه خمس

بر اساس فتوای مراجع اعظم تقلید شیعه، هر مسلمانی باید از درآمد و سودی که از راه حلال کسب کرده است، متناسب با جایگاهی که در جامعه دارد خرج کند و از دارایی‌ خود برای مصارف مختلفی که دارد استفاده کند. این دارایی و درآمد ممکن است از راه‌ و روش‌هایی مانند کسب و کار، تجارت، هدیه، ارث، وصیت و وقف به دست فرد رسیده باشد که در همه حال می‌توان از این درآمدها استفاده کرد، اما از طرفی واجب است که باقیمانده سود و دارایی‌های سالیانه‌ی کسب شده خود را در پایان سال معین کند و یک پنجم از باقیمانده سود خود را به عنوان خمس بپردازد. هر فرد واجد شرایطی برای پرداخت کردن خمس اموال خود باید سال خمسی داشته باشد و محاسبات را به صورت سالیانه انجام دهد. به این صورت که بعد از گذشت یک سال از تاریخی که سال خمسی‌ فرد شورع می‌شود با محاسبه سود‌هایی که کسب کرده است، یک پنجم آن را جدا کند و به نیازمندان ببخشد.

موارد وجوب خمس

بر طبق نظر اکثر فقهای شیعه و احکام خمس موارد واجب بودن خمس بر اساس روایات ائمه معصومین به شرح زیر است.

  • سود به دست آمده از کسب و کار و همۀ درآمدها و منافع شخص بعد از هزینه‌های جاری سالانۀ زندگی
  • غنایم جنگی که از جنگ با کفار حربی به دست آید مشروط بر آن‌که جنگ مشروع باشد.
  • معادن شامل طلا، نقره، سرب، مس، آهن، نفت، فیروزه، عقیق و موارد دیگر که لفظ معدن برای آن صدق کند.
  • گنج، به این معنی که مالی در مکانی مانند زمین، دیوار و یا تنۀ درخت و مکان‌های دیگر، پنهان شده باشد.
  • غوص، به معنای آنچه با غواصی از دریا به دست می‌آید نظیر مروارید و مرجان
  • مال آمیخته و مخلوط شده به حرام به شکلی که جدا کردن آن‌ها از یکدیگر امکان پذیر نباشد و میزان مال حرام و صاحبان اصلی آن نیز معلوم نباشد.
  • زمینی که ذمّی از مسلمان بخرد.

موارد معاف از خمس

به بعضی از درآمد‌های مسلمانان خمس تعلق نمی‌گیرد. به این معنی که برای محاسبه خمس، این اموال را جزو دارایی‌های باقی مانده خود حساب نمی‌کنیم و آن‌ها شامل قانون خمس نمی‌شوند. در زیر به تعدادی از این موارد اشاره‌ای خواهیم داشت.

تمام هزینه‌ها و خرج کرد خانواده کاسب و تاجر و سایر وابستگان به او مانند مخارج و هزینه ازدواج، خرید و لوازم مورد نیاز آن، مسافرت‌های زیارتی و سیاحتی و پرداخت هزینه برای خرید هدی جزء مخارج سالیانه به حساب می‌آید و از مالیات خمس معاف است. باید دقت داشت که هر سود سالیانه تنها یک بار بر آن خمس سالیانه تعلق می‌گیرد و این سود خمس داده شده در سال‌های بعدی از مالیات خمس معاف است.

تعیین سال خمسی

هر فرد بالغ و مسلمانی لازم است روزی را برای محاسبه سال خمسی خود در نظر بگیرد. بعضی از مراجع تقلید آغاز سال خمسی را اولین مالی که از راه‌های مختلف مانند هدیه، حقوق یا دیگر موارد که به انسان می‌رسد می‌دانند. بعضی دیگر از مراجع اولین درآمد و برخی اولین روز آغاز کار را روز اول سال خمسی در نظر می‌گیرند.

مصارف خمس

خداوند متعال در قرآن مجید محل مصرف خمس را تعیین کرده است و بر طبق آیات قرآن، شش گروه از افراد از خمس سهم می‌برند.

  • خود خداوند
  • پیامبر
  • اهل بیت
  • یتیمان
  • مسکینان
  • کسانی که در سفر به فقر گرفتار شده‌اند.

نکته‌ای که باید در اینجا به آن اشاره کرد این است که مطابق با احکام، خمس را حتماً باید به دست مراجع تقلید سپرد و مصرف کردن خمس بدون اجازه مراجع تقلید جایز نیست.

سهم امام چیست؟

همانطور که گفته شد، بعد از محاسبه خمس، بخشی از خمس باید سهم خدا، پیامبر و ذی القربی شود. بر طبق احادیث و روایات، این سهم‌ها به امام جامعه اسلامی تعلق می‌گیرند و در اصطلاح به آن سهم امام می‌گویند. در دوران غیبت امام مهدی (عج) نیز مراجع تقلید خمس را دریافت می‌کنند و با نظارت کامل و دقیق بر محل مصرف آن‌ها، خمس‌های دریافتی را در مصارفی که خود ائمه اطهار در سیره‌شان مصلحت می‌دانستند، خرج می‌کنند.

سهم سادات چیست؟

بر اساس تفاسیر و برداشت‌هایی که از احادیث، روایات و آیاتی که به خمس دلالت دارند، منظور از یتیمان، مسکینان و در راه ماندگانی که از خمس سهمیه دارند فقط نوادگان پیامبر اکرم (ص) هستند. با این توضیح که فقط یتیمان و مسکینان و در راه ماندگان بنی هاشم هستند که می‌توانند از خمس استفاده نمایند. این قسمت از خمس‌های دریافتی را سهم سادات می‌گویند؛ بنابراین بعد از محاسبه خمس قسمتی از خمس را باید به سادات ارائه داد.

اگر خمس ندهیم چه می‌شود؟

بی اعتنایی و عدم انجام فرائض و واجبات الهی همواره آثار مخرب خودش را به همراه دارد. مراجع تقلید احکامی برای مالی که خمس آن پرداخت نشده است بیان کرده‌اند که به شرح زیر است.

  • انسان تا خمس اموالش را پرداخت نکند، هرگز نمی‌تواند در اصل مالش تصرف کند. مثلاً غذایی که در آن خمس باشد نمی‌تواند مصرف کند.
  • اگر فرد، با پولی که خمس آن را نداده است، خرید و فروش کند (بدون اجازه حاکم شرع) به میزان خمس مال، معامله باطل است؛ و در صورتی که آن را به کسی هدیه کند، گیرنده هدیه نمی‌تواند به مقدار خمس، در آن مال تصرف کند.
  • اگر فرد بخواهد، خمس پولی را که نداده است را به صاحب حمام بدهد و در حمام غسل کند، غسل او باطل است. این نکته را در نظر داشته باشید که امروزه پرداخت هزینه‌هایی مانند اجاره منزل و اشتراک آب به وسیله پولی که خمس آن پرداخت نشده است، باعث می‌شود محل زندگی و آبی که برای طهارت استفاده می‌شود شبهه دار شوند.

محاسبه خمس تفاوت خمس و مالیات

عده‌ای تصور می‌کنند که خمس برای افرادی که به حکومت مالیات می‌پردازند، بی‌معنا و نوعی تکلیف اضافه است. در نگاه این افراد خمس نوعی مالیات برای تأمین نیازها و درآمدهای حکومت‌های اسلامی در زمان گذشته به محسوب می‌شده است و امروزه با توجه به وضع و گرفتن انواع مالیات‌های اجباری از سوی حکومت، هیچ دلیلی برای گرفتن خمس باقی نمی‌ماند.

در پاسخ به این افراد می‌توان گفت که مالیات و خمس به طور کلی در موارد شمول و مصرف و هدف از یکدیگر متفاوت هستند. مالیات دریافتی توسط دولت به کل درآمد تعلق می‌گیرد و گرفتن آن نیازی به رضایت صاحب درآمد ندارد. از کلیه شهروندان بدون توجه به دین و مذهب آن‌ها گرفته می‌شود و صرف مخارج عمومی جامعه می‌شود و در واقع برای خود پرداخت کننده مالیات در بستر جامعه هزینه می‌شود. این در حالی است که خمس از مازاد درآمد سالانه مسلمانان شیعه با نیت الهی گرفته می‌شود. اگر فردی خمس خود را نپردازد مجازاتی در این دنیا ندارد و ضمانت پرداخت آن اعتقادات دینی فرد است و صرف اموری مانند کمک به افراد بی‌بضاعت و ترویج امور دینی می‌شود. همچنین که می‌بینیم، مردم در سایر کشورها علاوه بر پرداخت مالیات به انجمن‌های خیریه کمک‌های مالی می‌کنند.

 

مثالی برای محاسبه خمس

در زیر مثالی برای محاسبه خمس آورده شده است.

احکام خمس و محاسبه آن

 

خمس در قرآن

جالب است بدانید خداوند متعال در قرآن کریم تنها یک مرتبه از کلمه خمس استفاده کرده است. در سوره شریفه انفال آیه شماره ۴۱ خداوند چنین می‌فرمایند:

«وَ اعلم‌ها أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکینِ وَ ابْنِ السَّبیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلی عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ وَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ»

«بدانید هرگونه غنیمتی به دست می آورید، خمس آن برای خدا و برای پیامبر و برای ذی‌القربی و یتیمان و مسکینان و ماندگان در راه است. اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدایی (حق از باطل) روزی که آن دو گروه با هم روبرو شدند نازل کردیم، ایمان آورده‌اید؛ و خداوند بر هر چیزی تواناست»

 

خمس در احادیث و روایات معصومین

خمس در اسلام و در شیعه، یکی از فروع دین است و محاسبه خمس به عنوان یک واجب دینی بیان شده است که بسیار به آن تأکید شده است. ائمه اطهار (ع) همیشه مسلمانان را به پرداخت منظم خمس توصیه می‌کردند و از جایگاه بالای این واجب الهی سخن می‌گفتند.

  • امام کاظم (ع) فرمودند: «خمس اموالتان را پرداخت کنید تا رزق شما حلال شود، سپس ایشان فرمود: این فریضه دشواری است که جز افراد با ایمانِ امتحان شده، تحمّل آن را ندارند». از طرفی دیگر در احادیث و روایات دیگر نیز پرداخت نکردن خمس را از گناهان بزرگ و در هم رتبه شرک و قتل نام برده‌اند.
  • امام صادق (ع) در حدیثی می‌فرمایند: «اکبر الکبائر سبع: الشرک والقتل واکل اموال الیتامی و عقوق الوالدین و قذف المحصنات و الفرار من الزحف وانکار ما انزل اللّه». معنی این حدیث شریف به این صورت است. «گناهان کبیره هفت عدد هستند: شرک، قتل، خوردن مال یتیم، عاق والدین، زنای محسنه، فرار از جنگ و انکار و نفی چیز‌هایی که خداوند نازل کرده است. سپس ایشان فرمودند: امّا خوردن مال یتیمان همان حقّ ماست که از ما دزدیدند و خوردند.»
  • همچنین در حدیثی دیگر معصوم می‌فرمایند هیچ مالی در دریا و خشکی از بین نمی‌رود مگر اینکه خمس آن مال پرداخت نشده باشد. همچنین احادیث دیگری نیز در روایات ما مبنی بر اهمیت پرداخت خمس وجود دارد که ما در اینجا به همین چند حدیث بسنده می‌کنیم.

 

خمس در فقه اهل سنت

موضوع احکام خمس در منابع فقهی اهل سنت بیشتر در بخش تقسیم غنایم جنگی درباره بحث جهاد مطرح شده است. بزرگان وفقهای اهل سنت مانند فقیهان شیعه با استناد به آیۀ خمس و احادیث متعدد، در واجب بودن پرداخت خمس با هم اتفاق نظر دارند. اختلاف نظر میان آنان در موارد واجب بودن خمس و نیز مصارف آن است. در میان اهل سنت مهم‌ترین موارد وجوب خمس، غنایم جنگی است. سند اصلی آنان آیۀ خمس است که شأن نزول آن بر اساس تفاسیر به جنگ بدر برمی‌گردد. از این رو فقهای اهل سنت گنج را نیز با شرایطی ویژه از جمله موارد وجوب خمس دانسته‌اند. درباره وجوب خمس در مواردی همچون انواع معادن و یا خرید زمین از مسلمانان توسط ذمی میان فقهای اهل سنت اختلاف نظر وجود دارد.

 

چند نکته در احکام خمس

  • فردی که شغل و کاری ندارد، اگر بر حسب اتفاق معامله‌ای کند و سودی ببرد، بعد از آنکه یک سال از زمانی که فایده برده است بگذرد، باید خمس مقدار پولی را که از خرج سالش زیاد آمده است را بپردازد.
  • درباره خمس بعضی از درآمدها مانند هدیه، جایزه بانکی و برخی موارد دیگر در بین مراجع تقلید اختلاف نظر است.
  • در صورتی که در هزینۀ سالانه خود زیاده‌روی کرده باشد خمس آن بخش را نیز باید بپردازد.
  • اگر شک داریم میزبانی که ما را به مهمانی دعوت کرده است، خمس می‌پردازد یا نه جستجو و کنکاش ممنوع بوده و خوردن غذای او اشکال ندارد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

0 تعداد نظرات
پریدن به بالا