آرایه تشبیه در ادبیات فارسی چیست؟ (همراه با مثال)

آرایه تشبیه در ادبیات فارسی چیست؟ (همراه با مثال)

تشبیه یکی از پر کاربردترین آرایه های ادبی برای تصویرسازی در ذهن خواننده می باشد. در واقع تشبیه ادّعای همسانی است. اگر ۲ یا چند پدیده را که به نوعی ویژگی ها و صفات مشترکی داشته باشند به همدیگر مانند کنیم، از آرایه ی تشبیه استفاده کرده ایم. در این مطلب تمام و کمال به همراه مثال، به آرایه تشبیه در ادبیات خواهیم پرداخت.

تشبیه در ادبیات به چه معناست؟

تشبیه، مانند کردن یک چیز به چیزی دیگر است، به شرطی که این مانندگی بر پایه کذب و خیال باشد. در تشبیه، نویسنده یا شاعر شباهتی را ادعا و برقرار یا آشکار می‌کند؛ بنابراین، جمله‌ای که تمام ارکان تشبیه را داشته باشد اما مبتنی بر صدق باشد- چون تخیلی نیست، تشبیه نیز به حساب نمی‌آید.

مثال:

خورشید مثل توپ بازی از این سمت آسمان به آن سمت می غلتد!

اما در جملهٔ «روباه مثل گرگ است» چون جمله خیالی نیست و در عالم واقع هم روباه و گرگ از یک گونه‌اند، تشبیهی روی نداده است. درواقع جملهٔ تشبیهی جمله‌ای است که به ظاهر درست نیست، و بیانش باعث تعجب هر شنوده ای خواهد شد.

 

ارکان تشبیه چیست؟

تشبیه را در آرایه های ادبی به ۴ رکن تقسیم کرده‌اند که مشبه و مشبه‌به را که در اصطلاح طرفین تشبیه می‌نامند، دو رکن اصلی تشبیه به شمار می‌آیند.

مشبّه: چیزی ادّعای تشبیه در آن می شود ، یعنی کلمه ای را که می خواهیم مورد تشبیه قرار دهیم.
مشبّه.به: کلمه ای است که مشبه را به آن تشبیه می کنیم . و از نظر داشتن صفات از مشبه برتر است.
ادات تشبیه: کلماتی که به وسیله آن ها به وجود تشبیه در جمله پی می بریم . از قبیل: مثل ، مانند، چو، شبیه و …
وجه.شبه: صفات و ویژگی های مشترک بین مشبه و مشبه به را می گویند.
نکته: مشبه و مشبه به را طرفین تشبیه می گویند که باید در تمام تشبیه ها حضور داشته باشند، امّا ادات تشبیه و وجه شبه می توانند از تشبیه حذف شوند.
مثال:

چون (ادات تشبیه) رود (مشبه به) می گذرد (وجه شبه) عمر ما (مشبه)

بدنه جمله تشبیه را بهتر بشناسید

  • مشبه: چیزی یا کسی که می خواهیم آن را به کسی یا چیزی دیگر مانند کنیم.
  • مشبه به:چیز یا کسی که مشبه را به آن مانند می کنیم.
  • وجه شبه:ویژگی های مشترک بین مشبه و مشبه به (البته می تواند یک عدد هم باشد).
  • ادات تشبیه:لغات و کلماتی که نشان دهنده پیوند شباهت هستند.

مثال برای تشخیص صحیح تشبیه در جمله:

در جمله امام حسین (ع) در هدایت چون نور بود؛ مشبه، تشبیه، وجه تشبیه، مشبه به، با رنگ آبی و قرمز و نارنجی و سبز مشخص شده اند.

آرایه تشبیه در ادبیات فارسی

تشبیه در ادبیات فارسی با مثال

انواع تشبیه در ادبیات کدامند؟

تشبیه بلیغ

اگر در یک تشبیه فقط مشبه و مشبه به ذکر شود ، تشبیه بلیغ می گویند. ادات تشبیه و وجه شبه در آن ذکر نمی شود.
تشبیه بلیغ زیباترین و رساترین نوع تشبیه است .
مثال:

دل که آیینه شاهی‌است غباری دارد
از خدا می‌طلبم صحبت روشن رایی
  • مشبه: دل
  • مشبه به: آیینه شاهی
  • وجه شبه و ادات تشبیه محذوف هستند.

تشبیه بلیغ گاهی به صورت اضافه تشبیهی می آید.

مثال:
درختِ دوستی ( مشبه به ، مشبه)
کتابِ عمر ( مشبه به ، مشبه)
لب ِ لعل ( مشبه ، مشبه به)
قامت ِ سرو ( مشبه ، مشبه به)
تشبیه بلیغ اسنادی هم به همین صورت بوده، فقط فعل اسنادی هم دارد و کاملا مشخص است.

 تشبیه مفرد

زمانی‌که یک چیز را به یک چیز دیگر تشبیه کنیم، یک تشبیه مفرد تشکیل می‌شود.
مثال: 
تشبیه دنیا به خانه.

تشبیه مرکب

گاهی یک مجموعه از چیز‌ها را به یک مجموعه دیگر از چیز‌ها تشبیه می‌کنیم؛ به این نوع از تشبیه اصطلاحا تشبیه مرکب می‌گویند.
مثال:
دیده اهل طمع به نعمت دنیا
پر نشود چنانکه چاه به شبنم
  • مشبه: دیده اهل طمع و نعمت دنیا
  • مشبه به: مشبه به دیده اهل طمع، “چاه” و مشبه به نعمت دنیا “شبنم” است.
تشبیه در ادبیات فارسی

انواع تشبیه در ادبیات فارسی

انواع تشبیه به اعتبار مشبه و مشبه به

  •  تشبیه حسی به حسی
  •  تشبیه عقلی به عقلی
  •  تشبیه عقلی به حسی
  •  حسی به عقلی

منظور از حسی این است که با یکی از حواس ظاهر درک شود.

عقلی با یکی از حواس پنجگانه درک نشود.

انواع تشبیه به لحاظ شکل

  •  تشبیه ملفوف
  •  تشبیه مفروق
  •   تشبیه تسویه
  •  تشبیه جمع
  •  تشبیه مقلوب یا معکوس
  •  تشبیه تفضیل
  •   تشبیه مشروط
  •  تشبیه مطلق
  •   تشبیه مضمر

تشبیه ملفوف : آوردن چند مشبه به طور جداگانه و بعد از آن مشبه به هرکدام گفته شود.

تشبیه مفروق : چند مشبه و مشبه به وجود دارد اما هر کدام ازمشبه ها با مشبه به خود همراه است.

تشبیه تسویه : چند چیز را به یک چیز تشبیه می کنند. یا  برای چند مشبه یک مشبه به می آورند.

تشبیه جمع : یک چیز را به چند چیز تشبیه کنند. یا برای یک مشبه چند مشبه به بیاورند.

تشبیه مقلوب : مشبهی را به مشبه به تشبیه کنند و بعد از آن جای مشبه به و مشبه را عوض کنند.

تشبیه تفضیل: اول مشبه را به مشبه به تشبیه کنند و بعد از آن مشبه را بر مشبه به ترجیح دهند.

تشبه مشروط: شباهت بین مشبه و مشبه به با شرطی همراه باشد.

تشبیه مطلق: در این نوع تشبیه هیچ قید و شرطی نباشد.

تشبیه مضمر: تشبیه پنهان است که ظاهرا تشبیه نیست اما مقصود گوینده تشبیه است.

 

سخن آخر

آرایه تشبیه در ادبیات جزئی از صور خیال است. این آرایه در زبان و ادبیات پارسی بسیار پرکاربرد بوده و زیبایی خاصی به اشعار و متون می بخشد. در این مطلب تشبیه در ادبیات به همراه مثال توضیح داده شد که در ادبیات پایه ششم، هفتم، هشتم، نهم، دهم و یازدهم بسیار از این آرایه استفاده شده است.

اگر به زبان و ادبیات فارسی علاقه دارید، پیشنهاد می کنیم سری به مطلب «بهترین اشعار حافظ شیرازی» بزنید و به دنبال آرایه تشبیه در این اشعار بگردید! خواهید دید که چگونه حافظ هنرمندانه از این آرایه در اشعار خود استفاده کرده است!

در آخر فراموش نکنید نظرات و سوالات خود را در پایین همین مطلب با کارشناسان ما در میان بگذارید.

نظری ثبت نشده است

Leave a reply

انگیزه
Register New Account
عضویت در سایت
Reset Password
Compare items
  • Total (0)
Compare